SAGA OG UPPRUNI

Uppruni verkefnis

Fyrirmynd mentorverkefnisins Vináttu kemur frá Ísrael. Í Ísrael kallast mentorverkefnið PERACH, sem þýðir blóm og hóf það göngu sína fyrir rúmum 30 árum. Markmið ísraelska mentorverkefnisins er meðal annars að mentorar sem koma úr framhaldsskólum og háskólum verði jákvæð fyrirmynd grunnskólabarna sem búa á láglaunasvæðum. Árið 2000 tóku um 25.000 háskólastúdentar í Ísrael þátt í verkefninu og veittu jafnmörgum nemendum úr 900 grunnskólum leiðsögn (Reich, 2001). Árið 2002-2003 voru um 29.000 mentorar þátttakendur.

Frá Ísrael barst mentorverkefnið meðal annars til Háskólans í Malmö í Svíþjóð árið 1997. Mentorverkefnið Næturgalinn var upphaflega samstarfsverkefni milli kennaradeildar háskólans í Malmö og tveggja grunnskóla en nú eru grunnskólarnir fjórir. Verkefnið var styrkt til þriggja ára af Wallenbergstofnuninni í Svíþjóð en frá og með haustinu 2000 tók Háskólinn í Malmö við umsjón og fjármögnun verkefnisins. Frá upphafi sænska verkefnisins hefur rúmlega helmingur barna verið börn innflytjenda. Vegna þeirrar sérstöðu skapaðist tækifæri fyrir mentora að kynnast menningu barna af erlendum uppruna og börnin öðluðust tækifæri til að kynnast menningu Svía. Skólaárið 2002-2003 voru 106 mentorar og 106 börn þátttakendur í Malmö.

Erlendis hafa verkefni af þessu tagi hafa verið starfrækt til margra ára eins og Big Brothers og Big Sisters of America (BBBS) sem verða 100 ára árið 2004. Í Bandaríkjunum er verkefnið talið í hópi gæðaverkefna sem vinnur í þágu barna og byggir það á sjálfboðaliðum sem starfa sem mentorar. Það er skipulagt þannig að fullorðinn einstaklingur utan fjölskyldu tekur að sér barn eða ungmenni einstæðs foreldris á aldrinum 6-16 ára í að minnsta kosti eitt ár. Markmið BBBS er að börn og ungmenni eignist traustan vin sem stuðlar að almennum félagsþroska þess. Tilgangur BBBS er ekki að ná sérstökum fyrirfram skilgreindum markmiðum eins og að breyta barninu á ákveðin hátt eða stuðla að áframhaldandi menntun þess. Í BBBS verkefninu er ekki talað um mentora heldur Big, það er stóra. Árið 2003 náði verkefnið til ríflega 100.000 einstaklinga. Markmiðið er að bjóða 400.000 mentora (big) á 100 ára afmæli verkefnisins árið 2004. Árið 2010 er síðan áætlað að þeir verði 1.000.000.

Verkefnið á Íslandi

Velferðarsjóður barna á Íslandi hefur rekið mentorverkefnið Vináttu til þriggja ára. Verkefnið hóf göngu sína haustið 2001 í samvinnu við Háskóla Íslands, Kennaraháskóla Íslands og tvo grunnskóla í Reykjavík. Mentorverkefnið Vinátta hófst sem þriggja ára tilrauna- og þróunarverkefni og enn er unnið að áframhaldandi þróun þess.

Kjarni verkefnisins er að háskóla- og framhaldsskólanemar veiti grunnskólabörnum stuðning og hvatningu. Háskóla- og framhaldsskólanemar fá tækifæri til að vera fyrirmynd í lífi grunnskólabarns og börn fá tækifæri til að mynda tengsl við þroskaðan, fullorðinn einstakling utan fjölskyldu.

Á skólaárinu 2003-2004 urðu þær breytingar frá fyrri árum að verkefnið var kennt sem sérstakt námskeið á tveimur skólastigum, háskóla- og framhaldsskólastigi. Námskeiðið var metið til þriggja eininga og byggðist á námskeiðslýsingu. Háskólinn á Akureyri tók þátt í verkefninu í fyrsta sinn og stóð nemendum við kennaradeild skólans til boða. Einnig var sú nýjung að verkefnið var kennt sem sérstakt námskeið á framhaldsskólastigi við Kvennaskólann í Reykjavík. Hugmyndafræði mentorverkefnisins Vináttu fellur vel að kennslu félagsgreina í framhaldsskólum. Í Aðalnámskrá (1999) segir að fleiri greinar þessu skyldar komi einnig til álita í kennslu í framhaldsskóla ef skólar leggi fram fullnægjandi áfangalýsingar og markmið fyrir slíka áfanga. Námskeiðið fékk nafnið FÉL413 – Mentorverkefnið Vinátta og var sett inn í skólanámskrá Kvennaskólans í Reykjavík sem framhaldsáfangi í félagsfræði. Forkröfur námskeiðs eru að nemendur hafi lokið þremur þriggja eininga námskeiðum í félagsfræði og/eða uppeldisfræði.

Taflan hér fyrir neðan sýnir fjölda þátttakenda í verkefninu eftir skólaárum. Þátttökuskólum í mentorverkefninu Vináttu hefur fjölgað stöðugt. Þar af leiðandi fjölgar þátttakendum jafnt og þétt. Skólaárið 2004-2005 var í fyrsta skipti boðið upp á hópmentoring, en það felur í sér að einn mentor tekur að sér fleiri en eitt barn í einu og myndar þannig hóp. Þetta skýrir hvers vegna fleiri börn en mentorar eru þátttakendur eftir 2004.

Ár	2001-2002	2002-2003	2003-2004	2004-2005	2005-2006
Fjöldi mentora	35	72	93	74	103
Fjöldi barna	35	72	93	92	115

Úttekt á verkefninu

Fyrirtækið Rannsóknir og greining ehf. var fengið til að meta hvernig til hefði tekist að fyrsta starfsári loknu. Niðurstöður gáfu meðal annars til kynna að börn, mentorar og foreldrar/forráðamenn voru almennt ánægðir með starfið. Til að mynda hefði þátttaka í verkefninu leitt til aukins þroska beggja aðila og stuðlað að auknu sjálfstrausti barna. Íslenskukunnátta þátttakenda af erlendum uppruna var talin hafa batnað. Nokkrir sögðu helsta kost verkefnisins þann að það gæfi þátttakendum nýja sýn á lífið og brúaði bilið milli kynslóða.

Annað mat var unnið á mentorverkefninu árið 2004 að þriðja starfsári loknu og sýndu niðurstöður meðal annars að markmiðum verkefnisins hafði verið náð. Öll börnin höfðu öðlast nýja reynslu og þekkingu í samskiptum við mentora. Einnig kom í ljós að börn og mentorar gerðu hluti saman sem hvorugur aðilið hafði gert áður og töldu mentorar að báðir aðilar höfðu lært af því. Íslenskukunnátta barna af erlendum uppruna hafði tekið framförum og samvistirnar höfðu einnig komið börnunum í tengsl við íslenskt samfélag. Börn í verkefninu áttu mörg auðveldara með samskipti við aðra eftir samvistir við mentora. Niðurstöður sýndu einnig fram á að samvistir mentors og barns hefðu leitt til aukinnar félagslegrar færni og samskiptahæfni barna. Einnig hafa verið unnar framvinduskýrslur fyrir námið í Kvennaskólanum og við Háskólann á Akureyri.